Kinhtetrithuc.vn – Nếu kết hợp được với bán dẫn, dệt may Việt Nam có thể đi trước thời đại trong kỷ nguyên AI thâm nhập vào thời trang. Thế nhưng, con đường này đầy thách thức.
Thông tin về việc các nhà khoa học chế tạo thành công “chip dạng sợi” có thể giặt ủi và chịu lực xe tải cán qua không chỉ là một tin vui đơn thuần trên các tạp chí vật lý.
Đối với các nhà hoạch định chiến lược tại Việt Nam, đây thực sự là tiếng chuông báo hiệu cho một cuộc cách mạng công nghiệp mới đang âm thầm hình thành: Kỷ nguyên Điện toán Vải vóc (Fabric Computing).
Chúng ta đang đứng trước một ngã ba đường lịch sử, nơi hai dòng chảy lớn nhất của nền kinh tế Việt Nam có cơ hội hợp lưu. Một bên là ngành Dệt may – ngành mũi nhọn truyền thống với vị thế top 3 thế giới về xuất khẩu nhưng đang chật vật với biên lợi nhuận mỏng manh. Một bên là ngành Công nghiệp Bán dẫn – “ngôi sao mới” mà Chính phủ đang dồn toàn lực để theo đuổi với khát vọng định vị Việt Nam trên bản đồ công nghệ cao.
Nếu tận dụng được điểm chạm công nghệ này để tích hợp những con chip sợi vào dây chuyền may mặc khổng lồ sẵn có, Việt Nam sẽ không còn là nơi xuất khẩu những chiếc áo sơ mi được tính giá bằng vài đô-la tiền công. Thay vào đó, chúng ta sẽ trở thành công xưởng của thế giới về những thiết bị thông minh dưới hình hài trang phục, nơi giá trị xuất khẩu được đo đếm bằng hàm lượng công nghệ và chất xám.
Từ người thợ may cần mẫn đến kỹ sư công nghệ
Suốt ba thập kỷ qua, câu chuyện của ngành dệt may Việt Nam vẫn luôn là niềm tự hào pha lẫn nỗi trăn trở. Với kim ngạch xuất khẩu dao động quanh mốc 40 đến 45 tỉ USD mỗi năm, chúng ta đã khẳng định vị thế cường quốc dệt may. Tuy nhiên, nếu nhìn sâu vào cơ cấu giá trị, một thực tế phũ phàng hiện ra: phần lớn doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang loay hoay ở đáy của “đường cong nụ cười” (Smiling Curve).
Chúng ta chủ yếu thực hiện công đoạn Cắt – May – Hoàn thiện (CMT), nơi sử dụng nhiều lao động nhất nhưng lại mang về giá trị gia tăng thấp nhất. Lợi nhuận khổng lồ từ thiết kế, thương hiệu và phân phối vẫn nằm gọn trong tay các tập đoàn nước ngoài. Hơn nữa, áp lực cạnh tranh từ các quốc gia có chi phí nhân công rẻ hơn như Bangladesh hay Ấn Độ đang ngày càng đè nặng lên vai các doanh nghiệp trong nước.
Sự xuất hiện của công nghệ chip sợi chính là chìa khóa để phá vỡ thế bế tắc này. Hãy tưởng tượng về một dây chuyền sản xuất tại Bình Dương hay Đồng Nai trong tương lai gần, nơi những người công nhân không chỉ đơn thuần là may ráp cổ áo hay đơm cúc. Với nguyên liệu đầu vào là các cuộn chỉ tích hợp vi mạch bán dẫn, dây chuyền may mặc sẽ lột xác thành dây chuyền lắp ráp thiết bị điện tử (PCBA) thế hệ mới.
Lúc này, sản phẩm đầu ra không còn là một chiếc áo thun cotton thông thường để che thân, mà là một thiết bị y tế có khả năng đo điện tâm đồ (ECG) liên tục, một thiết bị định vị GPS cho người già, hay một bộ đồ tập gym có khả năng phân tích chuyển động cơ bắp.
Sự chuyển dịch này sẽ tạo ra một cuộc cách mạng về định giá. Một chiếc áo thể thao gia công truyền thống có giá FOB (giá tại cửa khẩu bên bán) chỉ khoảng 5 đến 10 USD. Nhưng cũng chiếc áo đó, nếu được tích hợp chip sợi để trở thành thiết bị đeo thông minh (smart wearable), giá trị của nó có thể tăng vọt lên 50, thậm chí 100 USD. Khi đó, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sẽ không cần phải dựa vào việc tăng số lượng sản phẩm hay vắt kiệt sức lao động để cạnh tranh về giá.
Chúng ta sẽ cạnh tranh bằng công nghệ. Các nhà máy dệt may sẽ không còn là những xưởng gia công đơn thuần, mà trở thành các tổ hợp công nghệ cao (High-tech Complex), nơi ranh giới giữa thời trang và công nghệ bị xóa nhòa. Đây chính là con đường ngắn nhất và hiệu quả nhất để ngành dệt may Việt Nam thoát khỏi cái mác “giá rẻ” và bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Khi kỹ sư vi mạch phải biết… thêu thùa
Tuy nhiên, để biến giấc mơ này thành hiện thực, Việt Nam phải đối mặt với một rào cản khổng lồ về con người. Chúng ta đang nói rất nhiều về mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030, nhưng sự xuất hiện của công nghệ chip sợi đang đặt ra một bài toán nhân lực phức tạp hơn nhiều: nhu cầu về những “Kỹ sư lai” (Hybrid Engineers).
Kỹ sư bán dẫn truyền thống thường làm việc với các tấm wafer silicon cứng, trong môi trường phòng sạch và tuân theo các nguyên lý vật lý của vật liệu rắn. Ngược lại, kỹ sư dệt may lại làm việc với sợi, vải, độ co giãn và các đặc tính cơ học mềm. Để sản xuất được quần áo thông minh tích hợp chip sợi, chúng ta cần những bộ óc am hiểu cả hai thế giới này.
Một kỹ sư thiết kế vi mạch cho áo thông minh không chỉ cần biết viết code Verilog hay thiết kế sơ đồ mạch điện, mà họ còn phải hiểu tường tận về vật liệu học. Họ phải biết bố trí mạch điện thế nào để khi người mặc co tay, mạch không bị đứt; phải tính toán tản nhiệt ra sao để con chip không làm bỏng da người dùng; và quan trọng nhất là phải xử lý các vấn đề về nhiễu điện từ và nối đất (grounding) trên một bề mặt vốn tích điện như vải tổng hợp.
Hiện tại, hệ thống giáo dục của Việt Nam vẫn đang đào tạo hai dòng kỹ sư này một cách tách biệt. Sinh viên Đại học Bách Khoa hay FPT học về chip, còn sinh viên Đại học Công nghiệp Dệt may học về sợi. Sự thiếu hụt giao thoa này là một lỗ hổng chiến lược. Nếu không có những kỹ sư lai, chúng ta sẽ rơi vào tình cảnh trớ trêu: có nhà máy, có công nghệ nhập khẩu, nhưng không có người vận hành và phát triển sản phẩm. Doanh nghiệp sẽ buộc phải thuê chuyên gia nước ngoài với chi phí đắt đỏ để giải quyết những vấn đề kỹ thuật giao thoa, làm giảm đi đáng kể lợi thế cạnh tranh.
Do đó, bài toán cấp bách lúc này là một cuộc “hôn phối” trong giáo dục. Cần có sự bắt tay giữa các trường kỹ thuật điện tử và các trường công nghệ may để mở ra các mã ngành đào tạo mới như “Điện tử Dệt may” (E-Textiles) hay “Vật liệu thông minh”. Chúng ta cần đào tạo ra một thế hệ kỹ sư mới, những người có thể cầm mỏ hàn thành thạo như cầm kim khâu, những người có thể nhìn một tấm vải và thấy trong đó sơ đồ của một bo mạch chủ. Chỉ khi chuẩn bị sẵn sàng đội ngũ nhân lực đặc biệt này, Việt Nam mới có thể tự tin đón đầu làn sóng đầu tư vào lĩnh vực thiết bị mặc thông minh.
Biến Việt Nam thành “Thung lũng Silicon” của thời trang thế giới
Xét trên bàn cờ kinh tế toàn cầu, Việt Nam đang nắm giữ những lợi thế địa chính trị và hạ tầng độc nhất vô nhị để hiện thực hóa tham vọng này. Dù công nghệ chip sợi có thể được phát minh ở Trung Quốc hay các phòng thí nghiệm phương Tây, nhưng để đưa nó từ phòng lab ra thị trường đại chúng, thế giới cần một “công xưởng” đủ lớn, đủ khéo léo và đủ tin cậy.
Trong bối cảnh làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng “China + 1” vẫn đang diễn ra mạnh mẽ, cùng với các rào cản thương mại công nghệ cao mà Mỹ và châu Âu dựng lên đối với Trung Quốc, Việt Nam nổi lên như một điểm đến lý tưởng.
Chúng ta có quan hệ ngoại giao tốt đẹp với các cường quốc công nghệ, sở hữu hàng loạt Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP, EVFTA. Điều này mở toang cánh cửa để các sản phẩm công nghệ cao “Made in Vietnam” tiếp cận các thị trường khó tính nhất với mức thuế ưu đãi.
Quan trọng hơn, chúng ta không bắt đầu từ con số không. Khác với việc xây dựng các nhà máy đúc chip (foundry) tốn hàng tỉ USD và mất nhiều năm, hạ tầng dệt may của Việt Nam đã có sẵn và vô cùng hùng hậu.
Việc nâng cấp các nhà máy may hiện có để tích hợp dây chuyền nhúng chip sợi (retrofitting) sẽ nhanh chóng và ít tốn kém hơn nhiều so với việc xây dựng mới. Các tập đoàn công nghệ lớn như Samsung, Apple hay Google khi muốn phát triển các dòng sản phẩm quần áo thông minh sẽ nhìn thấy ở Việt Nam một hệ sinh thái hoàn chỉnh: từ sản xuất sợi, dệt, nhuộm cho đến lắp ráp vi mạch và hoàn thiện sản phẩm cuối cùng.
Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành hiện thực, Việt Nam cần những chính sách kiến tạo táo bạo hơn. Không chỉ dừng lại ở việc ưu đãi thuế cho các nhà máy lắp ráp, Chính phủ cần có cơ chế đặc thù để thu hút các trung tâm Nghiên cứu & Phát triển (R&D) về công nghệ mặc (Wearable Tech) đặt trụ sở tại đây. Chúng ta cần khuyến khích các “đại bàng” công nghệ như Viettel, FPT bắt tay với các “ông lớn” dệt may như Vinatex để cùng nhau phát triển các mẫu sản phẩm mẫu (prototype), thử nghiệm các ứng dụng thực tế của chip sợi.
Việt Nam có cơ hội để không chỉ là người làm thuê trong chuỗi giá trị bán dẫn, mà trở thành một mắt xích không thể thay thế trong ngành công nghiệp thiết bị mặc tương lai. Tương lai của “Make in Vietnam” có thể không nằm ở việc chúng ta cố gắng cạnh tranh đúc những con chip 2 nanomet với TSMC, mà nằm ở việc chúng ta là quốc gia giỏi nhất thế giới trong việc đưa những con chip đó vào đời sống, biến chúng thành những bộ trang phục thông minh phục vụ con người.
Sự kết hợp giữa sự khéo léo của đôi bàn tay người thợ dệt Việt Nam và trí tuệ của kỹ sư vi mạch sẽ là động cơ phản lực đưa nền kinh tế cất cánh trong thập kỷ tới.
Theo Bùi Tú / 1thegioi
Xem thêm: